Παναθηναϊκό Στάδιο

 της Χαρίκλειας Δρόση

    Το Παναθηναϊκό Στάδιο, μνημείο-σύμβολο της Αθήνας, αιχμαλωτίζει το βλέμμα κάθε περαστικού, με τη μεγαλοπρέπεια και την αρμονική ένταξή του στο φυσικό τοπίο των λόφων της πρωτεύουσας.


Το Παναθηναϊκό Στάδιο

    Το "Καλλιμάρμαρο" Στάδιο όλοι περίπου το γνωρίζουμε αλλά συνήθως το προσπερνάμε βιαστικά, ενώ κάποιοι το έχουν επισκεφτεί με την ευκαιρία κάποιων εκδηλώσεων. Μια διαφορετική προσέγγιση όμως του χώρου, αρχαιολογική, ιστορική και αρχιτεκτονική, αποδεικνύει την άμεση σχέση του μνημείου με την πόλη. Αποκαλύπτει δε για άλλη μια φορά τον σημαντικό ρόλο των Ελλήνων Ευεργετών στην ανάπτυξη της σημερινής Αθήνας και στη διαμόρφωση των μνημείων της.

    Το Παναθηναϊκό Στάδιο βρίσκεται σε φυσική κοιλάδα που σχηματίζεται εντός του λόφου Αρδηττού, στην κορυφή του οποίου υπήρχε ιερό της Θεάς Τύχης με χρυσελεφάντινο άγαλμα. Ο ναός αποδίδεται στον Καλλικράτη λόγω της ομοιότητας που παρουσιάζει με το ναό της Απτέρου Νίκης στην Ακρόπολη. Στην περιοχή αυτή υπήρχε και ο  ναός της Αγροτέρας Αρτέμιδος (προστάτιδας της άγριας φύσης) και το γυμνάσιο του Κυνοσάργους.

    Εμπρός από την καταπράσινη κοιλάδα του μετέπειτα Σταδίου, έρρεε ο ποταμός Ιλισσός, ελεύθερος  με γάργαρα


Παναθηναϊκό Στάδιο
αρχείο Χ.Δρόση

 πεντακάθαρα νερά, ενώ στην ευρύτερη περιοχή υπήρχαν και άλλα σημαντικά ιερά (Ολυμπείον κ.τ.λ.), ο δε Πλάτων στο έργο του "Φαίδων", αναφέρεται ιδιαίτερα στο ειδυλλιακό τοπίο της περιοχής.

    Ο ρήτορας Λυκούργος του Λυκόφρονος το 330 π.Χ. αναλαμβάνοντας την οικονομική διαχείριση των δημοτικών έργων της πόλης, επέλεξε τον χώρο για την κατασκευή του Σταδίου, με σκοπό την τέλεση των γυμνικών αγώνων των Παναθηναίων.

    Η αρχική κατασκευή ήταν απλή, ορθογώνια, χωμάτινη, με λίγα ξύλινα καθίσματα, ενώ οι θεατές κάθονταν στα βραχώδη πρανή των λόφων. Δεν είχε πρόπυλο, ενώ εμπρός υπήρχε μια μικρή γέφυρα για το πέρασμα του Ιλισσού ποταμού. Το Στάδιο κατασκευάστηκε βασικά για το αγώνισμα του δρόμου, μήκους ενός σταδίου, απ’ όπου άλλωστε πήρα και το όνομά του.

    Το 140-144 μ.Χ. ο Ηρώδης ο Αττικός, προχώρησε στην ανακαίνιση του Σταδίου και την επένδυσή του με


Ευάγγελος Ζάππας

Πεντελικό μάρμαρο. Το Στάδιο πήρε την μορφή Ρωμαϊκού σταδίου χωρητικότητας 50.000 θεατών και ονομάστηκε Παναθηναϊκό επειδή έγινε με χρήματα όλων των Αθηναίων. Η ορθογώνια μορφή του καταργήθηκε και απέκτησε σφενδόνη, δηλαδή κοίλη επιφάνεια, που ένωνε τις πλευρές, πρόπυλο, καθώς και στοά πάνω από την σφενδόνη.  Μια υπόγεια κρύπτη-δίοδος εξασφάλιζε την είσοδο των αθλητών από τα αποδυτήρια κατευθείαν στον στίβο, αλλά και επέτρεπε την ασφαλή πρόσβαση των θηρίων. Περιλάμβανε επίσης υψηλό μαρμάρινο στηθαίο σε όλη την περίμετρο του σταδίου. Εμπρός από το Στάδιο κατασκευάστηκε γέφυρα πέτρινη με τρεις καμάρες η οποία σωζόταν μέχρι το 1778, οπότε κατεδαφίστηκε για να γίνει το Τουρκικό τείχος του Χασεκή. Το μήκος ου Σταδίου είναι 184,96 μέτρα, λίγο λιγότερο από το Στάδιο της Ολυμπίας. Στην αφετηρία του δρόμου υπήρχαν δύο αμφιπρόσωπες Ερμαϊκές στήλες οι οποίες βρέθηκαν σε πολύ καλή κατάσταση με τις ανασκαφές που έκανε ο Τσίλλερ το 1869-70. Η μία πλευρά τους, παρουσιάζει νεαρό άνδρα, ενώ η άλλη ώριμο με γενειάδα. Πιθανόν αποδίδουν την μορφή του Ερμή και του Ηρακλή που ήταν προστάτης των αγώνων ή ίσως να πρόκειται για μορφή αθλητού και του εκπαιδευτή. Οι στήλες αυτές κοσμούν και σήμερα τον χώρο και είναι εξαιρετικό δείγμα γλυπτικής της Ρωμαϊκής εποχής.

    Το 393 μ.Χ. με τον αυτοκράτορα Θεοδόσιο, το Στάδιο έπαψε να λειτουργεί, παρήκμασε σιγά-σιγά και τελικά μετατράπηκε σε λατομείο. Μάλιστα βρέθηκαν και ίχνη από καμίνι που μετέτρεπαν το μάρμαρο σε ασβέστη.

    Το 19ο αιώνα ο Ευάγγελος Ζάππας φρόντισε για τη διαμόρφωση των χώρων, προκειμένου να γίνουν οι Ζάππειες Ολυμπιάδες (1859-1888) που αποτελούν και την πρώτη οργανωμένη προσπάθεια αναβίωσης των Ολυμπιακών Αγώνων.

    Εν όψει της Ολυμπιάδας του 1896 ο αρχιτέκτονας Αναστάσιος Μεταξάς, προχώρησε στην ανακατασκευή του


Γεώργιος Αβέρωφ

 Παναθηναϊκού Σταδίου με χρηματοδότηση του Ευεργέτη Γεωργίου Αβέρωφ. Τα σχέδια υλοποιήθηκαν με βάση τα πορίσματα των ανασκαφών, αλλά με μερικές τροποποιήσεις. Η Δωρική στοά στην σφενδόνη δεν έγινε ποτέ ενώ οι εργασίες στο πρόπυλο δεν ολοκληρώθηκαν.

    Η Μεσολυμπιάδα του 1906 έδωσε ώθηση στη σχετική ολοκλήρωση της ανακατασκευής του Σταδίου. Το πρόπυλο διαμορφώθηκε τότε σε Κορινθιακό ρυθμό και συμπληρώθηκαν οι κερκίδες.

    Δυστυχώς το 1952 με τη διαμόρφωση των λεωφόρων της περιοχής και την ανάπτυξη της "σύγχρονης Αθήνας", έχουμε την καταστροφή του πρόπυλου, αλλά και της μικρής γέφυρας του Ιλισσού, αφού το ποτάμι σκεπάστηκε ολοκληρωτικά.

    Πρόσφατα η διεύθυνση Αναστήλωσης Νεωτέρων και Σύγχρονων Μνημείων, ανέλαβε την αποκατάσταση και ανάδειξη του Παναθηναϊκού Σταδίου, με στόχο την αντιμετώπιση των δομικών προβλημάτων, καθώς και τη λειτουργική και αισθητική αναβάθμισή του.

    Τα προβλήματα που υπήρχαν ήταν πολλά και ποικίλα.

    Υπήρχε πρόβλημα παροχέτευσης των ομβρίων υδάτων των παρακειμένων λόφων που υπέσκαπταν τις κερκίδες.

    Δημιουργήθηκαν αγωγοί υπόγειοι για αποστράγγιση και επισκευάστηκαν τα έδρανα με μάρμαρα Διονύσου.

    Έγινε ήπιος καθαρισμός ώστε να μη χαθεί η στιλπνότητα αλλά και η χαρακτηριστική ρόδινη "πατίνα" του Πεντελικού μαρμάρου.

    Ο σεισμός του 1999 επέφερε σοβαρές ζημιές στις κερκίδες και ρωγματώσεις σε πολλά σημεία. Ιδιαίτερα δίπλα στην είσοδο χρειάστηκε να ξηλωθούν και να επανατοποθετηθούν οι κερκίδες σε νέα σταθερό υπόστρωμα.

    Στον περιμετρικό διάδρομο τοποθετήθηκαν τα παλαιά Ρωμαϊκά μάρμαρα σε ζώνες, ώστε να είναι ορατή η αρχική πλακόστρωση, αλλά και  η νέα επισκευασμένη.

    Για το πρόπυλο υπήρξαν αντιδράσεις πάντοτε, όπως και επί Αν. Μεταξά και έτσι δεν επανακατασκευάστηκε παρά μόνον ένα πρόχειρο που αφαιρέθηκε μετά τους Πανευρωπαϊκούς αγώνες.

    Μπορούμε επίσης να θαυμάσουμε τις ωραιότατες παλιές κρήνες που λειτουργούν και πάλι.


O Σπύρος Λούης

    Διασχίζοντας την θολωτή διαδρομή -Κρύπτη- που οδηγεί στα αποδυτήρια μπορούμε να διακρίνουμε όλες τις φάσεις λιθοδομής από την Ρωμαϊκή εποχή ως σήμερα, εξαιρετικά ενδιαφέρουσες.

    Στη στοά έγινε προσεκτικός καθαρισμός και σήμερα μας οδηγεί στον περίβολο του Σταδίου, στο άνω μέρος του. Στην βορινή πλευρά του λόφου, βρέθηκε σαρκοφάγος, πιθανότατα του Ηρώδη του Αττικού, ή της οικογενείας του. Η ταύτιση γίνεται και λόγω της επιγραφής, ότι ο νεκρός προέρχεται από τον Μαραθώνα και γνωρίζουμε ότι ο Ηρώδης είχε εκεί τη βίλα του. Με το εύρημα αυτό ο εμπνευστής της πολυτέλειας του Καλλιμάρμαρου Σταδίου μένει για πάντα συνδεδεμένος με τον χώρο.

    Στο παρελθόν φιλοξενήθηκαν στο Στάδιο ποικίλες εκδηλώσεις. Στους Ολυμπιακούς αγώνες του 2004 έγινε εκεί ο τερματισμός του Μαραθωνίου, καθώς και το αγώνισμα της τοξοβολίας.

    Όμως στην άνω περίμετρο του Σταδίου, εκεί που αναπαύεται για πάντα ο Ηρώδης ο Αττικός, πολλοί κάνουν τον περίπατό τους καθημερινά (είσοδος από την οδό Αρχιμήδους). Μερικοί Αθηναίοι ασκούνται στον δρόμο όπως την παλαιά εποχή ή  στο "jogging" αν προτιμάτε, όπως επιτάσσει η σημερινή, εμπνευσμένοι από την υπέροχη θέα και την αύρα του παρελθόντος.

 

Χαρίκλεια Δρόση

Αθήνα Νοέμβριος 2007

 

ΥΓ.

Αφορμή για το άρθρο αυτό στάθηκε η συμμετοχή μου στην ξενάγηση που οργάνωσαν οι Φίλοι του Αρχαιολογικού Μουσείου. Ζητώ συγνώμη για τυχόν παραλήψεις. Απλά συμβουλεύτηκα τις σημειώσεις μου. Αλλά η αίγλη και η ομορφιά του χώρου, είναι πιθανόν να μου απόσπασαν κάποια στιγμή την προσοχή μου.

  


Παναθηναϊκό Στάδιο 1907


Το γεφυράκι στον ποταμό Ιλισσό,
μπροστά στο Παναθηναϊκό Στάδιο (1905)




 
τον φάκελο "κίνηση ιδεών"
     τον διαβάσανε:

       
 
αριθμός επισκεπτών